لایکهایی که به مرگ ختم شدند؛ از مرد عنکبوتی یمنی تا دیگر قربانیان شهرت دیجیتال
در عصر شبکههای اجتماعی، شهرت بیش از هر زمان دیگری با دیدهشدن گره خورده است. اگر در گذشته ورزشکاران، بدلکاران و ماجراجویان برای ثبت رکورد یا کسب افتخار به استقبال خطر میرفتند، امروز عامل دیگری نیز به این معادله اضافه شده است: الگوریتمها. اینستاگرام، تیکتاک، یوتیوب و دیگر پلتفرمها بر اساس میزان توجه کاربران عمل میکنند و معمولاً محتوایی را بیشتر نمایش میدهند که هیجانانگیزتر، غیرعادیتر و شوکه کنندهتر باشد. در چنین فضایی، خطر نه فقط یک ماجراجویی شخصی، بلکه گاه به کالایی برای جذب مخاطب تبدیل میشود.
مرگ اخیر «مرد عنکبوتی یمنی» بار دیگر این واقعیت را یادآوری کرد که فاصله میان شهرت و فاجعه گاه تنها چند ثانیه است. القعقاع العبسی، جوان یمنی که به دلیل صعودهای جسورانه از صخرهها و ارتفاعات خطرناک به این لقب مشهور شده بود، هنگام اجرای یکی از همین حرکات نمایشی جان خود را از دست داد. او تنها یکی از آخرین حلقههای زنجیرهای است که از دههها پیش آغاز شده است؛ زنجیرهای از انسانهایی که با عبور از مرزهای معمول انسانی به شهرت رسیدند، اما در نهایت همان سبک زندگی به پایان زندگیشان انجامید. با ما در پامپا همراه باشید.
وقتی شهرت از مرز خطر عبور میکند
در قرن بیستم، افرادی مانند بدلکاران، کوهنوردان و ورزشکاران افراطی معمولاً برای ثبت رکورد یا دستیابی به افتخارات حرفهای دست به کارهای خطرناک میزدند. اما در قرن بیستویکم، مفهوم تازهای به نام «اقتصاد توجه» شکل گرفته است. در این اقتصاد، توجه مخاطب ارزشمندترین سرمایه محسوب میشود.
هر ویدیویی که میلیونها بار دیده شود، میتواند به درآمد، شهرت و نفوذ اجتماعی تبدیل شود. در نتیجه، برخی تولیدکنندگان محتوا برای متمایز شدن از دیگران ناخواسته وارد رقابتی میشوند که در آن هر حرکت باید از حرکت قبلی خطرناکتر و هیجانانگیزتر باشد.
پژوهشگران علوم اجتماعی این پدیده را «عادیسازی خطر برای جلب توجه» مینامند؛ فرآیندی که در آن مرز میان ماجراجویی و بیاحتیاطی به تدریج کمرنگ میشود.
مرگ «مرد عنکبوتی یمنی» بهانهای شد تا نگاهی دوباره به سرنوشت چهرههایی بیندازیم که شهرت خود را مدیون عبور از مرزهای خطر بودند؛ افرادی که با صعود از بلندترین دیوارهها، پرواز در خطرناکترین شرایط، اجرای بدلکاریهای نفسگیر یا ثبت رکوردهای بیسابقه، نام خود را در حافظه میلیونها نفر ماندگار کردند، اما در نهایت همان رویارویی دائمی با خطر به پایان زندگیشان انجامید.
فلیکس باومگارتنر؛ مردی که دیوار صوتی را شکست
فلیکس باومگارتنر (Felix Baumgartner)، ورزشکار اتریشی، در سال 2012 نام خود را در تاریخ ثبت کرد. او در پروژه مشهور «ردبول استراتوس» از ارتفاع نزدیک به 40 کیلومتری زمین به پایین پرید و نخستین انسانی شد که در سقوط آزاد از سرعت صوت عبور میکند.
پرش تاریخی او میلیونها بیننده در سراسر جهان داشت و به نمادی از جسارت و پیشرفت فناوری تبدیل شد. باومگارتنر ثابت کرد که انسان میتواند مرزهایی را جابهجا کند که زمانی غیرممکن به نظر میرسیدند.
اما در سال 2025، او هنگام پرواز با پاراگلایدر موتوردار در ایتالیا دچار سانحه شد و جان باخت. مرگ او یادآور این حقیقت بود که حتی مشهورترین و باتجربهترین ماجراجویان نیز از خطر مصون نیستند.
دین پاتر؛ مردی که در ارتفاع زندگی میکرد
دین پاتر (Dean Potter) یکی از شناختهشدهترین چهرههای صخرهنوردی آزاد، اسلکلاین و پرواز با وینگسوت بود. تصاویر او که بر فراز درهها روی طنابی باریک راه میرفت یا در میان دیوارههای سنگی پرواز میکرد، الهامبخش میلیونها نفر در سراسر جهان شد.
پاتر پیش از عصر اینستاگرام به شهرت رسیده بود، اما اگر امروز زنده بود، احتمالاً یکی از بزرگترین ستارههای شبکههای اجتماعی محسوب میشد. بسیاری از ویدیوهایی که اکنون در اینستاگرام و تیکتاک میلیونها بازدید دارند، در واقع ادامه همان فرهنگی هستند که او نمایندگی میکرد: زندگی در مرز میان آزادی و خطر.
در سال 2015، او هنگام پرش با وینگسوت در پارک ملی یوسیمیتی آمریکا جان خود را از دست داد.
اولی اشتک؛ ماشین سوئیسی
اولی اشتک (Ueli Steck) یکی از بزرگترین کوهنوردان نسل خود بود. او به دلیل سرعت خارقالعاده در صعود دیوارههای عظیم کوهستانی به «ماشین سوئیسی» شهرت پیدا کرد.
آنچه اشتک را از بسیاری از چهرههای عصر شبکههای اجتماعی متمایز میکرد، تأکید او بر آمادگی فنی، برنامهریزی دقیق و مهارت حرفهای بود. با این حال، حتی بالاترین سطح تجربه نیز نمیتواند تمام خطرات طبیعت را حذف کند. او در سال 2017 هنگام صعودی تمرینی در نپال سقوط کرد و جان باخت.
دن عثمان؛ پادشاه سقوطهای کنترل شده
دن عثمان (Dan Osman) در دهه 1990 با پرشهای طنابی عظیم از صخرهها به شهرت رسید. اگرچه در آن دوران هنوز اینستاگرام و یوتیوب وجود نداشت، اما ویدیوهای او از طریق تلویزیون و نوارهای ویدیویی در سراسر جهان پخش میشد.
بسیاری معتقدند اگر عثمان امروز فعالیت میکرد، احتمالاً میلیونها دنبال کننده در شبکههای اجتماعی داشت. زیرا محتوای او دقیقاً همان چیزی بود که الگوریتمهای مدرن دوست دارند: هیجان، تعلیق و خطر.
او در سال 1998 هنگام یکی از همین پرشها جان خود را از دست داد.
مرد عنکبوتی یمنی؛ محصول عصر شبکههای اجتماعی
اگر فلیکس باومگارتنر، دین پاتر و دن عثمان متعلق به دوران تلویزیون و رسانههای سنتی بودند، القعقاع العبسی را میتوان یکی از چهرههای عصر شبکههای اجتماعی دانست.
بخش مهمی از شهرت او نه از طریق مسابقات رسمی یا رکوردهای ورزشی، بلکه از راه ویدیوهایی به دست آمد که در شبکههای اجتماعی دست به دست میشدند. او از صخرهها و پرتگاههایی بالا میرفت که بسیاری از مردم حتی نزدیک شدن به آنها را خطرناک میدانند!
در چنین شرایطی، هر ویدیوی موفق میتوانست هزاران دنبال کننده جدید به همراه بیاورد و همین مسئله ناخودآگاه انگیزه تولید محتوای جسورانهتر را افزایش میداد. سرانجام نیز هنگام اجرای یکی از همین حرکات خطرناک جان خود را از دست داد.
نقش اینستاگرام و الگوریتمهای شهرت
شبکههای اجتماعی الزاماً باعث وقوع این حوادث نمیشوند؛ میلیونها نفر هر روز از این پلتفرمها استفاده میکنند بدون آنکه دست به رفتارهای پرخطر بزنند. اما ساختار این پلتفرمها میتواند به تشدید برخی رفتارها کمک کند.
الگوریتمهای اینستاگرام و پلتفرمهای مشابه به محتوایی پاداش میدهند که توجه بیشتری جلب کند. به همین دلیل، تصویری از ایستادن بر لبه یک پرتگاه معمولاً بسیار بیشتر از تصویری عادی دیده میشود.
این مسئله بهویژه در میان جوانان میتواند نوعی رقابت پنهان ایجاد کند؛ رقابتی که در آن تعداد بازدیدها، لایکها و دنبالکنندگان به معیار موفقیت تبدیل میشود. در چنین فضایی، خطر گاهی از یک انتخاب شخصی به یک ابزار تولید محتوا تبدیل میشود.
پژوهشهای دانشگاهی در سالهای اخیر حتی پدیده «مرگهای ناشی از سلفی» را به عنوان یک موضوع مستقل مورد بررسی قرار دادهاند؛ حوادثی که در آنها افراد هنگام ثبت تصاویر یا ویدیوهای هیجانانگیز جان خود را از دست دادهاند.
الگوی مشترک این افراد چیست؟
بررسی زندگی این افراد چند ویژگی مشترک را آشکار میکند:
- عادی شدن خطر؛ مواجهه مداوم با شرایط پرریسک باعث کاهش حساسیت نسبت به خطر میشود.
- فشار شهرت؛ موفقیتهای گذشته فرد را به سمت چالشهای بزرگتر سوق میدهد.
- احساس کنترل کامل؛ تجربه زیاد میتواند توهم کنترل مطلق بر شرایط ایجاد کند.
- اقتصاد توجه؛ در عصر شبکههای اجتماعی، خطر گاهی به ابزاری برای جذب مخاطب تبدیل میشود.
- الگوریتمها؛ محتوای هیجانانگیز و خطرناک معمولاً بازدید بیشتری دریافت میکند و همین امر چرخه تولید چنین محتواهایی را تقویت میکند.
نتیجهگیری
از مرد عنکبوتی یمنی تا فلیکس باومگارتنر، دین پاتر، اولی اشتک و دن عثمان، یک وجه مشترک دیده میشود: همه آنها تلاش کردند مرزهای معمول انسانی را جابهجا کنند. برخی برای رکوردشکنی، برخی برای کشف تواناییهای خود و برخی نیز برای جلب توجه میلیونها مخاطب.
اما در سالهای اخیر، عامل تازهای نیز به این معادله اضافه شده است؛ شبکههای اجتماعی که میتوانند خطر را به یک نمایش عمومی و شهرت را به پاداشی فوری تبدیل کنند. شاید به همین دلیل است که داستان مرد عنکبوتی یمنی تنها یک حادثه عادی نیست، بلکه نمادی از واقعیتی جهانی است؛ واقعیتی که در آن مرز میان شجاعت، ماجراجویی، شهرت و بیاحتیاطی هر روز باریکتر میشود.
در جهانی که یک ویدیوی چندثانیهای میتواند زندگی فردی را متحول کند، همچنان یک حقیقت تغییر نکرده است: قوانین جاذبه، طبیعت و خطر، به تعداد دنبالکنندگان هیچ توجهی ندارند!
