۱۰ مکان واقعی که اودیسئوس در سفر افسانهای خود از گذشته است • پامپا
فیلم «ادیسه» (The Odyssey) به کارگردانی کریستوفر نولان که به زودی اکران میشود، اقتباسی تازه از شاهکار حماسی هومر است؛ داستانی که در آن اودیسئوس با بازی مت دیمون، پس از پایان جنگ تروآ راهی خانه میشود، اما دخالت خدایان، سفر کوتاه او را به ماجراجویی پرخطری تبدیل میکند که یک دهه طول میکشد. او در این مسیر با جزیرههای اسرارآمیز، موجودات افسانهای و سرزمینهایی روبهرو میشود که قرنها ذهن خوانندگان و پژوهشگران را به خود مشغول کردهاند.
هرچند ادیسه یک روایت اسطورهای است و نمیتوان آن را گزارش دقیقی از تاریخ دانست، اما بسیاری از پژوهشگران معتقدند هومر در توصیف مکانها از جغرافیای واقعی مدیترانه الهام گرفته است. اگر این فرض درست باشد، اودیسئوس دقیقا از کدام مناطق عبور کرده است؟ در ادامه، مشهورترین نظریهها درباره مکانهای واقعی این سفر افسانهای را مرور میکنیم.
۱. ایتاکا
در ادیسه: ایتاکا افسانهای
در دنیای واقعی: جزیره ایتاکا، یونان
ایتاکا زادگاه اودیسئوس و مقصد نهایی سفر او است؛ جزیرهای کوچک، کوهستانی و دورافتاده که با وجود سادگی، برای ساکنانش ارزش بسیاری دارد. بیشتر پژوهشگران معتقدند ایتاکای امروزی همان جزیرهای است که هومر از آن نام برده و این نام از دوران باستان تا امروز حفظ شده است.
در نقاط مختلف جزیره، کتیبههایی با نام اودیسئوس پیدا شده که نشان میدهد یونانیان دوران کلاسیک، صرفنظر از واقعی یا افسانهای بودن این شخصیت، ایتاکا را زادگاه او میدانستند.
ایتاکای امروزی یکی از جزایر ایونی یونان است و پیشینه سکونت در آن به تمدن موکنای، میان سالهای ۱۶۰۰ تا ۱۱۰۰ پیش از میلاد، میرسد. برخی باستانشناسان معتقدند محوطهای که امروز با نام مدرسه هومر شناخته میشود، ممکن است بقایای همان کاخ موکنایی باشد که در ادیسه توصیف شده است.
اگر به این جزیره سفر کنید، میتوانید از غار نیمفها دیدن کنید؛ جایی که گفته میشود اودیسئوس گنجینههای خود را در آن پنهان کرده بود. کوه نریتون نیز یکی از بهترین چشماندازهای جزیره را پیش روی گردشگران قرار میدهد.
۲. تروآ
در ادیسه: تروآ افسانهای
در دنیای واقعی: حصارلیک، ترکیه
ماجراجویی اودیسئوس از تروآ آغاز میشود؛ شهری که جنگ معروف تروآ در آن رخ داد. امروزه بیشتر باستانشناسان بر این باورند که این شهر همان محوطه باستانی حصارلیک در شمالغرب ترکیه است؛ جایی که هاینریش شلیمان در قرن نوزدهم کاوشهای مشهور خود را انجام داد.
کاوشهای باستانشناسی نشان دادهاند که حصارلیک از لایههای متعدد شهری تشکیل شده و قدمت برخی از آنها به حدود سه هزار سال پیش از میلاد میرسد. بر اساس روایت هومر، جنگ تروآ احتمالا در قرن دوازدهم پیش از میلاد رخ داده است.
در میان این لایهها، تروآ ۶ و تروآ ۷ که به عصر برنز تعلق دارند، محتملترین گزینهها برای تروآی هومر به شمار میروند.
امروز بازدیدکنندگان میتوانند در میان دیوارهای عظیم شهر، بقایای خانههای باستانی و محوطه تاریخی تروآ قدم بزنند. موزه تروآ نیز در نزدیکی این محوطه قرار دارد و مجموعهای ارزشمند از آثار کشفشده در این منطقه را به نمایش میگذارد.
۳. ایسماروس
در ادیسه: ایسماروس افسانهای
در دنیای واقعی: مارونیا، یونان
پس از ترک تروآ، اودیسئوس و همراهانش به شهر ایسماروس، محل زندگی قوم کیکونها، حمله میکنند. آنها در ابتدا پیروز میشوند، اما کیکونها خیلی زود ضدحمله میزنند و شمار زیادی از افراد اودیسئوس را میکشند. این شکست، نخستین هشدار جدی درباره دشواریهای سفری است که پیش روی او قرار دارد.
بسیاری از پژوهشگران ایسماروس را همان شهر باستانی مارونیا در منطقه تراکیه یونان میدانند. بر اساس اسطورههای یونانی، این شهر در قرن هفتم پیش از میلاد به دست کاهنی به نام مارون، فرزند دیونیسوس، بنیان گذاشته شد و بعدها به یکی از مراکز مهم تجارت تبدیل شد. البته شواهد باستانشناسی نشان میدهد این منطقه پیش از آن نیز مسکونی بوده و احتمالا در روزگار هومر اهمیت زیادی داشته است.
مارونیا در جهان باستان به خاطر شراب مشهورش شناخته میشد؛ همان شرابی که اودیسئوس بعدها برای مست کردن پولیفموس، غول یکچشم، از آن استفاده میکند.
امروزه بازدیدکنندگان میتوانند از ویرانههای تئاتر باستانی، آکروپولیس و بقایای دیوارهای شهر دیدن کنند. کوه ایسماروس نیز منظرهای تماشایی از دریای اژه دارد و تاکستانهای اطراف آن همچنان به تولید شرابهای باکیفیت مشغول هستند.
۴. سرزمین لوتوسخواران
در ادیسه: سرزمین لوتوسخواران افسانهای
در دنیای واقعی: جزیره جربه، تونس
پس از ترک ایسماروس، بادهای سهمگین کشتی اودیسئوس را از مسیر اصلی منحرف میکنند. به جای آنکه به سمت شمال و ایتاکا حرکت کنند، به سواحل شمال آفریقا میرسند؛ جایی که با مردمانی روبهرو میشوند که از میوه گیاهی به نام لوتوس تغذیه میکنند. هر کس از این میوه بخورد، میل بازگشت به خانه را از دست میدهد و گذشته خود را فراموش میکند. اودیسئوس ناچار میشود همراهانش را به زور به کشتی بازگرداند تا برای همیشه در آن جزیره نمانند.
بسیاری از پژوهشگران، سرزمین لوتوسخواران را با جزیره جربه در تونس یکی میدانند. این جزیره از دوران باستان محل زندگی اقوام مختلف، از جمله فنیقیها، رومیها و بربرها بوده است.
جربه امروز بیشتر به خاطر سواحل شنی، بازارهای سنتی و بناهای تاریخی خود شناخته میشود. کنیسه تاریخی الغریبه که بیش از دو هزار و پانصد سال قدمت دارد، از مشهورترین جاذبههای آن به شمار میرود. گردشگران همچنین میتوانند از قلعههای قدیمی و معماری منحصربهفرد جزیره دیدن کنند؛ معماری که هنوز هم ردپای تاریخ چند هزار ساله این منطقه را در خود حفظ کرده است.
۵. جزیره سیکلوپها
در ادیسه: سرزمین سیکلوپها
در دنیای واقعی: سیسیل، ایتالیا
در ادیسه، هر بار که اودیسئوس از خطری جان سالم به در میبرد، ماجرایی خطرناکتر انتظارش را میکشد. پس از ترک سرزمین لوتوسخواران، او و همراهانش وارد جزیره سیکلوپها میشوند؛ سرزمینی که غولهای یکچشم در آن زندگی میکنند.
مشهورترین ساکن این جزیره، پولیفموس است؛ غولی که اودیسئوس با نقشهای هوشمندانه او را مست میکند و سپس چشمش را کور میکند تا بتواند از غار او فرار کند. این بخش، یکی از شناختهشدهترین و محبوبترین قسمتهای ادیسه به شمار میرود.
بسیاری از پژوهشگران، بهویژه با توجه به وجود کوه اتنا و چشماندازهای آتشفشانی، سیسیل را همان سرزمین سیکلوپها میدانند. جزایر آیولین در شمال سیسیل نیز با غارها و صخرههای عظیم خود، شباهت زیادی به توصیفهای هومر دارند.
گردشگران امروز میتوانند از غاری که مردم محلی آن را غار پولیفموس مینامند دیدن کنند. سیسیل همچنین یکی از غنیترین مناطق ایتالیا از نظر آثار باستانی است و مکانهایی مانند دره معابد در آگریجنتو، شکوه تمدن یونان باستان را به نمایش میگذارند.
۶. ائولیا
در ادیسه: ائولیا افسانهای
در دنیای واقعی: جزایر ائولی، ایتالیا
آیولوس، فرمانروای بادها، برای کمک به اودیسئوس کیسهای به او میدهد که همه بادهای مخالف در آن زندانی شدهاند و فقط باد موافق برای رساندن کشتی به ایتاکا آزاد است.
اما وقتی مقصد تقریبا در دسترس قرار میگیرد، خدمه اودیسئوس تصور میکنند داخل کیسه گنج پنهان شده است. آن را باز میکنند و بادهای سهمگین آزاد میشوند؛ اتفاقی که کشتی را بار دیگر از مسیر بازگشت دور میکند و تمام زحمتهای اودیسئوس را بر باد میدهد.
پژوهشگران معتقدند ائولیا همان جزایر آتشفشانی ائولی در شمال سیسیل است. این مجمعالجزایر از دوران پیش از تاریخ محل سکونت انسان بوده و در روزگار باستان یکی از مراکز مهم تجارت دریایی به شمار میرفت.
امروزه جزایر ائولی در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارند و به خاطر مناظر آتشفشانی، چشمههای آب گرم و آثار تاریخی خود شهرت دارند. ویرانههای قلعه لیپاری، آتشفشان فعال استرومبولی و سواحل شن سیاه جزیره وولکانو، از مهمترین دیدنیهای این منطقه هستند.
۷. تلپیلوس
در ادیسه: تلپیلوس افسانهای
در دنیای واقعی: فورمیا، ایتالیا
تلپیلوس، سرزمین لستریگونها، یکی از مرگبارترین توقفگاههای سفر اودیسئوس است. ساکنان این سرزمین، غولهایی آدمخوار هستند که با پرتاب تختهسنگ به سمت کشتیها، تقریبا تمام ناوگان او را نابود میکنند. در پایان این حمله، فقط کشتی اودیسئوس موفق به فرار میشود.
هومر بندر این سرزمین را به شکل خلیجی باریک با دیوارههای بلند توصیف میکند؛ تصویری که بسیاری از پژوهشگران را به این نتیجه رسانده است که تلپیلوس میتواند همان شهر ساحلی فورمیا در ایتالیا باشد.
فورمیا که میان رم و ناپل قرار گرفته، از دوران روم باستان یکی از مهمترین بنادر منطقه بود و در امتداد جاده تاریخی آپیا قرار داشت. البته برخی پژوهشگران معتقدند پیش از رومیها نیز این منطقه سکونتگاه مهمی بوده و احتمالا هومر آن را میشناخته است.
امروز گردشگران میتوانند از آرامگاه باشکوه سیسرون، بقایای قناتهای رومی، ویلاهای تاریخی و ساحل زیبای گائتا دیدن کنند؛ منطقهای که چشمانداز آن شباهت زیادی به بندر توصیفشده در ادیسه دارد.
۸. جزیره آئایا
در ادیسه: آئایا افسانهای
در دنیای واقعی: کوه چیرچئو، ایتالیا
پس از فرار از دست لستریگونها، اودیسئوس و همراهانش به جزیره آئایا میرسند؛ سرزمینی که جادوگر مشهور، سیرسه، در آن زندگی میکند. سیرسه با جادوی خود تعدادی از یاران اودیسئوس را به خوک تبدیل میکند، اما اودیسئوس با کمک هرمس در برابر طلسم او مقاومت میکند و سرانجام موفق میشود همراهانش را نجات دهد. با این حال، او و افرادش نزدیک به یک سال در جزیره سیرسه میمانند.
بسیاری از پژوهشگران، کوه چیرچئو در ساحل غربی ایتالیا را همان جزیره آئایا میدانند. این منطقه در گذشته به دلیل بالا بودن سطح آب، ظاهری جزیرهمانند داشته و بعدها با عقبنشینی دریا به خشکی متصل شده است. همین ویژگی باعث شده بسیاری تصور کنند توصیف هومر از آئایا با این منطقه همخوانی دارد.
پارک ملی چیرچئو که امروزه این کوه بخشی از آن است، یکی از زیباترین مناطق طبیعی ایتالیا به شمار میرود. جنگلهای انبوه، مسیرهای پیادهروی، غارهای طبیعی و چشماندازهای ساحلی، این منطقه را به مقصدی محبوب برای طبیعتگردان تبدیل کرده است.
۹. تنگه اسکیلا و کاریبدیس
در ادیسه: تنگه اسکیلا و کاریبدیس
در دنیای واقعی: تنگه مسینا، ایتالیا
یکی از مشهورترین بخشهای ادیسه زمانی رقم میخورد که اودیسئوس ناچار میشود کشتی خود را از میان دو خطر مرگبار عبور دهد؛ از یک سو اسکیلا، هیولایی ششسر که ملوانان را شکار میکند و از سوی دیگر کاریبدیس، گردابی عظیم که میتواند هر کشتی را به کام خود بکشد.
بیشتر پژوهشگران این بخش از داستان را الهامگرفته از تنگه مسینا میدانند؛ آبراه باریکی که جزیره سیسیل را از سرزمین اصلی ایتالیا جدا میکند. جریانهای شدید آب، گردابهای خطرناک و تغییر ناگهانی شرایط دریا، از گذشته عبور از این تنگه را دشوار کرده بود و همین موضوع میتوانسته الهامبخش روایت هومر باشد.
امروزه تنگه مسینا یکی از مهمترین مسیرهای دریایی ایتالیا است، اما هنوز هم جریانهای پیچیده آب و تغییرات ناگهانی آن، مورد توجه دریانوردان قرار دارد. در امتداد ساحل نیز شهرهای تاریخی و مناظر زیبای دریای مدیترانه، این منطقه را به یکی از دیدنیترین نقاط جنوب ایتالیا تبدیل کردهاند.
۱۰. جزیره تریناکیا
در ادیسه: تریناکیا افسانهای
در دنیای واقعی: سیسیل، ایتالیا
یکی از آخرین توقفگاههای اودیسئوس، جزیره تریناکیا است؛ سرزمینی که گلههای مقدس خدای خورشید، هلیوس، در آن نگهداری میشوند. اودیسئوس بارها به همراهانش هشدار میدهد که به این حیوانات دست نزنند، اما گرسنگی سرانجام بر آنها غلبه میکند و تعدادی از گاوهای مقدس را قربانی میکنند.
خشم هلیوس باعث میشود زئوس با فرستادن طوفانی سهمگین، کشتی اودیسئوس را نابود کند. همه همراهان او جان خود را از دست میدهند و فقط اودیسئوس زنده میماند تا سفر پرماجرایش را ادامه دهد.
بسیاری از پژوهشگران تریناکیا را همان جزیره سیسیل میدانند. حتی نام باستانی سیسیل، تریناکریا، شباهت زیادی به نامی دارد که هومر در ادیسه به کار برده است. شکل مثلثی جزیره نیز با توصیفهای متون باستانی همخوانی دارد.
سیسیل امروز یکی از محبوبترین مقاصد گردشگری مدیترانه است. از آتشفشان فعال اتنا و شهرهای تاریخی گرفته تا سواحل زیبا، معابد یونانی و بازارهای قدیمی، این جزیره مجموعهای از تاریخ، طبیعت و فرهنگ را در کنار هم به نمایش میگذارد.
اینکه هومر هنگام سرودن ادیسه تا چه اندازه از مکانهای واقعی الهام گرفته، همچنان محل بحث پژوهشگران است. شاید هیچوقت نتوان با قطعیت گفت اودیسئوس واقعا از این سرزمینها عبور کرده یا همه آنها زاییده تخیل شاعر بودهاند. با این حال، شباهت توصیفهای هومر با جغرافیای مدیترانه باعث شده این نظریهها همچنان زنده بمانند و الهامبخش تاریخدانان، باستانشناسان و علاقهمندان به اسطورهشناسی باشند.
حالا با نزدیک شدن به اکران فیلم ادیسه به کارگردانی کریستوفر نولان، این مکانها بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفتهاند؛ جاهایی که شاید مرز میان اسطوره و واقعیت را کمی باریکتر از همیشه نشان دهند.
منبع: TheCollector
