نقدهای فیلم «ادیسه» منتشر شد؛ حماسهی نولان تاریخسازی میکند • پامپا
جدیدترین ساخته کریستوفر نولان، کارگردان برنده اسکار، با موجی از تحسین منتقدان روبهرو شده و بسیاری آن را یکی از بهترین آثار کارنامه او توصیف کردهاند.
انتظارها سرانجام به پایان رسید و «ادیسه» (The Odyssey)، تازهترین فیلم کریستوفر نولان، راه خود را به پرده سینماها باز کرد. این حماسه پرهزینه و پرستاره از روز پنجشنبه اکران عمومی خود را آغاز میکند، اما منتقدان پیش از آغاز نمایش گسترده، نقدها و تحلیلهای خود را درباره اقتباس جاهطلبانه نولان از شاهکار جاودانه هومر منتشر کردهاند؛ واکنشهایی که در مجموع، تصویری بسیار امیدوارکننده از آینده این فیلم ترسیم میکنند.
ادیسه نخستین فیلم نولان پس از موفقیت تاریخی «اوپنهایمر» (Oppenheimer) در سال ۲۰۲۳ است؛ اثری که از میان ۱۳ نامزدی جایزه اسکار، در نهایت جوایز بهترین فیلم و بهترین کارگردانی را برای این فیلمساز به ارمغان آورد و جایگاه او را بیش از پیش در میان مهمترین کارگردانان سینمای امروز تثبیت کرد.
این پروژه از یک جهت دیگر نیز نقطه عطفی در کارنامه نولان به شمار میرود؛ زیرا برای نخستین بار، مت دیمون نقش اصلی یکی از فیلمهای او را بر عهده گرفته است. دیمون پیشتر در «میانستارهای» (Interstellar) و اوپنهایمر در نقشهای مکمل مقابل دوربین نولان ظاهر شده بود، اما این بار، بار اصلی داستان بر دوش او قرار دارد.
بسیاری از تحلیلگران پیشبینی میکنند که ادیسه نه تنها یکی از موفقترین فیلمهای گیشه امسال خواهد بود، بلکه از همین حالا یکی از مدعیان جدی فصل جوایز نیز به حساب میآید. در کنار مت دیمون، بازیگران مطرحی مانند ان هتوی و تام هالند نیز به ترتیب در نقش پنلوپه و تلمادوس، همسر و پسر اولیس، ایفای نقش میکنند. رابرت پتینسون، جان لگویزامو و سامانتا مورتون نیز از دیگر بازیگران شناختهشده این پروژه هستند.
اگر واکنشهای اولیه منتقدان، سینمادوستان و چهرههای فعال فضای مجازی را دنبال کرده باشید، بهخوبی میدانید که باد موافق به بادبانهای کشتی ادیسه وزیده است. این فیلم کار خود را با امتیاز خیرهکننده ۹۸ از ۱۰۰ در راتن تومیتوز و ۸۸ از ۱۰۰ در متاکریتیک آغاز کرده است؛ نمرههایی که آن را در کنار تحسینشدهترین آثار کارنامه چند دههای کریستوفر نولان قرار میدهند.
نکته جالب اینجاست که نولان اکنون با ۱۳ فیلم بلند داستانی، همچنان هیچ اثری با برچسب «راتن» یا به اصطلاح خراب در کارنامه خود ندارد؛ موضوعی که از ثبات چشمگیر کیفیت آثار این فیلمساز حکایت میکند.
نگاهی به نقدهای منتشرشده نیز نشان میدهد که برخلاف بسیاری از آثار بزرگ، اختلاف نظر جدی درباره ادیسه وجود ندارد. کمتر میتوان نقدی کاملا منفی برای فیلم پیدا کرد و بیشتر دیدگاهها میان «بسیار خوب» تا «شاهکار» در نوسان هستند. این استقبال گسترده، بار دیگر نشان میدهد که نولان همچنان یکی از قابلاعتمادترین فیلمسازان جریان اصلی هالیوود است و توانسته استاندارد بالای همیشگی خود را در این پروژه نیز حفظ کند.
در ادامه، نگاهی میاندازیم به مهمترین دیدگاههای منتقدان درباره تازهترین سفر سینمایی اولیس؛ سفری که ظاهرا از همین حالا یکی از مهمترین رویدادهای سینمای سال لقب گرفته است.
| فیلم | امتیاز راتن تومیتوز | امتیاز متاکریتیک |
| تعقیب ( ۱۹۹۸) | ٪۸۷ | ۶۰ |
| یادگاری (۲۰۰۰) | ٪۹۴ | ۸۳ |
| بیخوابی (۲۰۰۲) | ٪۹۲ | ۷۸ |
| بتمن آغاز میکند (۲۰۰۵) | ٪۸۵ | ۷۰ |
| پرستیژ (۲۰۰۶) | ٪۷۶ | ۶۶ |
| شوالیه تاریکی (۲۰۰۸) | ٪۹۴ | ۸۵ |
| تلقین (۲۰۱۰) | ٪۸۷ | ۶۷ |
| شوالیه تاریکی برمیخیزد (۲۰۱۲) | ٪۸۷ | ۷۸ |
| میانستارهای (۲۰۱۴) | ٪۷۳ | ۷۴ |
| دانکرک (۲۰۱۷) | ٪۹۲ | ۹۴ |
| تنت (۲۰۲۰) | ٪۷۰ | ۶۹ |
| اوپنهایمر (۲۰۲۳) | ٪۹۳ | ۹۰ |
| ادیسه (۲۰۲۶) | ٪۹۸ | ۸۸ |
ستایشهای بیحدومرز منتقدان از «ادیسه»
یکی از پرشورترین نقدهای منتشرشده درباره ادیسه را «مت زولر سیتس»، منتقد باسابقه سایت راجر ایبرت، نوشته است. او در نقد چهار ستاره خود، از همان ابتدا شیفتگیاش به فیلم را پنهان نمیکند و مینویسد حاضر است اولیس را تا پایان این سفر طولانی همراهی کند. او درباره کیفیت فنی فیلم مینویسد:
«از نظر فنی، فیلم دقیقا همان چیزی است که از کریستوفر نولان انتظار دارید. عظمت تصاویر، شیوه روان و هوشمندانه جابهجایی میان دورههای زمانی مختلف و کیفیت ملموس قابها، همگی شگفتانگیز هستند. هنگام تماشای فیلم، انگار میتوانید بوی دریا، خون خشکشده و گلها را حس کنید. اسب چوبی تروآ واقعا سنگین به نظر میرسد و کاملا مشخص است که هم شخصیتهای داستان و هم بازیگرانی که آنها را به تصویر کشیدهاند، برای جابهجا کردن آن زحمت زیادی کشیدهاند.»
سیتس در ادامه به یکی از مهمترین ویژگیهای فیلم اشاره میکند؛ این که نولان تلاش نکرده مفاهیم پیچیده داستان را با توضیحهای ساده و مستقیم برای مخاطب قابل هضم کند. او مینویسد:
«ادیسه برای انتقال مفاهیم خود، به خلاصههای ساده یا توضیحهایی شبیه متنهای تولیدشده با هوش مصنوعی متوسل نمیشود. نولان تصمیمهای درست و اشتباه اولیس را همانگونه که رخ دادهاند به تصویر میکشد و اجازه میدهد مخاطب نیز مانند قهرمان داستان، پیامد این انتخابها را تجربه کند. فیلم این پرسش را مطرح میکند که آیا ما سازنده تصمیمهای خود هستیم یا این تصمیمها هستند که سرنوشت ما را شکل میدهند؟»
او در پایان نقد خود، پیام اصلی فیلم را در عین سادگی، عمیق و تاثیرگذار توصیف میکند:
«شاید پیام نهایی فیلم ساده به نظر برسد؛ این که انسان موجودی پیچیده است. اما وقتی چنین مفهومی در قالب یک فیلم حماسی و مدرن بیان میشود که حاضر نیست پاسخهای آسان و آماده در اختیار مخاطب بگذارد، نتیجه اثری واقعا انقلابی و دگرگونکننده است.»
جیک کلاینمن، منتقد سایت پولیگان، بیش از هر چیز تحت تاثیر مقیاس عظیم تولید فیلم قرار گرفته و ادیسه را با سهگانه «ارباب حلقهها» (The Lord of the Rings) ساخته پیتر جکسون مقایسه میکند. او مینویسد:
«بزرگترین نقطه قوت ادیسه، شکوه بصری خیرهکننده آن است؛ دستاوردی که یادآور عظمت سهگانه ارباب حلقههاست، البته بدون حضور الفها و اورکها. نولان و گروهش فیلم را در لوکیشنهای واقعی نقاط مختلف جهان فیلمبرداری کردهاند و همین موضوع باعث شده تصاویر، حس کاملا واقعی و زندهای داشته باشند.»
کلاینمن در ادامه به سختیهایی اشاره میکند که عوامل فیلم برای ثبت این تصاویر متحمل شدهاند. به گفته او، تقریبا در تمام گفتوگوهایی که بازیگران درباره تجربه ساخت فیلم انجام دادهاند، ابتدا از دشواری شرایط فیلمبرداری صحبت میکنند؛ از بالا رفتن از کوههای یونان با زرههای سنگین گرفته تا ساعتها حضور در آب و شرایط سخت طبیعی. اما تقریبا همه آنها در ادامه، از اصرار نولان بر فیلمبرداری در محیطهای واقعی و همراهی او با گروه تولید تمجید کردهاند؛ کارگردانی که خود نیز مانند بازیگران، تمام این سختیها را از نزدیک تجربه کرده است.
لیز شانون میلر، منتقد نشریه کانسیکوئنس، نیز ادیسه را همان فیلم حماسی میداند که سینمای امروز به آن نیاز دارد. او معتقد است فیلم در کنار روایت ماجراجوییهای اولیس، به مفاهیمی مانند احترام، مهماننوازی و مسئولیتپذیری نیز توجه ویژهای دارد. به نوشته او:
«در سراسر فیلم بارها درباره قوانین زئوس، اهمیت مهماننوازی و احترام متقابل صحبت میشود. در نقطه مقابل، جنگ قرار دارد؛ پدیدهای که نولان آن را نتیجه ناگزیر طمع و غرور انسان میداند و نشان میدهد چگونه میتواند یک جامعه را از درون نابود کند.»
میلر در ادامه تاکید میکند که فیلم، جامعهای را به تصویر میکشد که زیر سایه جنگ از هم فروپاشیده است. او مینویسد:
«نولان مستقیما به هیچ جنگ مشخصی در جهان امروز اشاره نمیکند، اما یادآوری میکند که ما این داستان را تنها به این دلیل میشناسیم که یکی از معدود آثار مکتوب باقیمانده از آن دوران است؛ در حالی که خود آن جهان مدتها پیش از میان رفته است. پیام فیلم چندان پنهان نیست، اما شاید زمانه ما هم دیگر زمانه استعارههای پیچیده نباشد.»
نقدهای معتدل؛ تحسین در کنار چند ایراد
در کنار موج گسترده تحسینها، برخی رسانههای بزرگ و تخصصی سینما نگاه محتاطانهتری به «ادیسه» داشتهاند. هرچند آنها نیز ارزشهای فنی و جاهطلبی پروژه را انکار نمیکنند، اما معتقدند فیلم در برخی بخشها به تمام ظرفیت خود نمیرسد.
گای لاج، منتقد مجله ورایتی، «ادیسه» را همزمان فیلمی هیجانانگیز و در عین حال تا حدی سرد توصیف میکند. او مینویسد:
«ادیسه فیلمی است با چشماندازی بلندپروازانه و مقیاسی واقعا عظیم که در بیشتر زمان سه ساعته خود، هیجان را حفظ میکند. تقریبا هر چند دقیقه یکبار، فیلم صحنهای باشکوه و تماشایی رو میکند؛ صحنههایی که اگر در هر فیلم تابستانی دیگری حضور داشتند، بهتنهایی نقطه اوج داستان محسوب میشدند. هرچند نولان زبان حماسه هومر را برای مخاطب امروز سادهتر کرده، اما شکوه و ابعاد این روایت هیچ آسیبی ندیده است. ادیسه از نظر گستره اساطیری و پیامدهای انسانی، اثری بسیار بزرگ است و حجم اتفاقهای آن بهخوبی نشان میدهد چرا بسیاری از فیلمسازان در طول سالها جرأت نزدیک شدن به این داستان را نداشتهاند.»
با این حال، لاج معتقد است فیلم با وجود تمام شکوهش، همیشه از نظر احساسی به مخاطب نزدیک نمیشود. او در ادامه مینویسد:
«هرچند ادیسه در تمام طول مسیر اثری خیرهکننده و جذاب باقی میماند، اما هیچوقت به شکل کامل احساسات تماشاگر را درگیر نمیکند. فیلم چشمها را با تصاویر باشکوه و گوشها را با طراحی صوتی مجلل خود مجذوب میکند و همزمان ذهن مخاطب را با ساختار پیچیده روایت به چالش میکشد؛ اما ممکن است در پایان متوجه شوید که قلبتان آنطور که باید با داستان همراه نشده است. با این وجود، روایت همچنان پرتعلیق باقی میماند و تلاش بیوقفه اولیس برای رسیدن به خانه، با مانعهایی پیاپی روبهرو میشود؛ مانعهایی که حس کابوسی اجتنابناپذیر را به داستان میبخشند.»
دیوید رونی، منتقد هالیوود ریپورتر، نیز در کنار تمجید از فیلم، چند ضعف را مطرح میکند. به اعتقاد او، یکی از مهمترین مشکلات ادیسه به ساختار روایت بازمیگردد. او مینویسد:
«یکی از ضعفهای فیلم این است که نویسنده و کارگردان نتوانسته میان سفرهای موازی اولیس و پسرش، تلمادوس، تعادل کاملی برقرار کند؛ موضوعی که در بعضی لحظهها باعث آشفتگی ساختار روایت میشود.»
رونی همچنین از انتخاب تام هالند برای نقش تلمادوس انتقاد میکند و مینویسد:
«هالند با وجود کاریزمای همیشگی خود، برای این نقش انتخاب ایدهآلی نیست. او مانند رابرت پتینسون با لهجه آمریکایی صحبت میکند، اما بیش از آنکه شبیه شاهزادهای از یونان باستان باشد، یادآور مرد عنکبوتی است؛ موضوعی که از وقار و اهمیت مسیر رشد شخصیت تلمادوس کم میکند.»
با وجود این انتقادها، رونی معتقد است برخی از سکانسهای فیلم از بهترین لحظات کارنامه نولان هستند. او بهطور ویژه از صحنه فرار اولیس و همراهانش از غار پولیفموس، غول یکچشم، یاد میکند و مینویسد:
«این سکانس به شکلی فوقالعاده دلهرهآور طراحی شده و بیش از آنکه یادآور یک فیلم حماسی باشد، حسوحال آثار ترسناک را دارد. از آنجا که سایکلاپس فرزند پوزئیدون، خدای دریاها، است، این رویارویی پیامدهای سنگینی برای ادامه سفر اولیس و یارانش به همراه دارد.»
او همچنین سکانس عبور از جزیره آژیرها را از شاعرانهترین بخشهای فیلم میداند؛ جایی که خدمه کشتی با ترس به آواز موجوداتی گوش میدهند که ملوانان را به سوی مرگ میکشانند، در حالی که اولیس برای مقاومت در برابر این وسوسه، خود را به دکل کشتی بسته و رنجی طاقتفرسا را تحمل میکند.
در نهایت، ریچارد برودی، منتقد نیویورکر، نگاه متفاوتی به اقتباس نولان دارد. او معتقد است فیلم با وجود تمام کیفیتهایش، بخشی از روح حماسه هومر را کنار گذاشته است. برودی مینویسد:
«نولان داستان را به یک درام کاملا انسانی تبدیل کرده است. نتیجه این انتخاب، اثری ماجراجویانه و سرشار از عشق، ترس، مهربانی و شگفتی است؛ اما همان هیجان منحصربهفردی را که هنگام خواندن شعر هومر تجربه میکنید، منتقل نمیکند. با کمرنگ شدن حضور خدایان، پیوند میان جهان مادی و جهان ماورایی نیز از بین رفته و در نتیجه، بخشی از ویژگیهای متمایز عصر هومری، از جمله نظام اخلاقی و جهانبینی آن دوران، در این اقتباس کمرنگ شده است.»
با وجود این نقدهای جزئی، نکتهای که تقریبا در همه بررسیها دیده میشود، اتفاق نظر منتقدان درباره مقیاس عظیم، جاهطلبی و کیفیت فنی ادیسه است. حتی منتقدانی که به برخی جنبههای فیلم ایراد گرفتهاند نیز آن را تجربهای تماشایی و یکی از مهمترین رویدادهای سینمایی سال میدانند؛ موضوعی که نشان میدهد کریستوفر نولان بار دیگر توانسته اثری خلق کند که هم در میان مخاطبان و هم در میان منتقدان، بحثبرانگیز و تاثیرگذار باشد.
منبع: Gold Derby
«ادیسه» (The Odyssey)
کارگردان: کریستوفر نولان
بازیگران: مت دیمون، تام هالند، ان هتوی، رابرت پتینسون، لوپیتا نیونگو، زندایا، شارلیز ترون
سال اکران: ۲۰۲۶
امتیاز راتن تومیتوز به فیلم: ۹۸ از ۱۰۰
خلاصه داستان: پس از پایان جنگ تروآ، اولیس راهی سفری پرمخاطره برای بازگشت به ایتاکا میشود؛ سفری که او را با هیولاهای افسانهای، خدایان، وسوسههای مرگبار و آزمونهایی دشوار روبهرو میکند، در حالی که همسرش پنلوپه و پسرش تلمادوس در غیاب او برای حفظ تاجوتخت و خانواده میجنگند.
