رتبه‌بندی فیلم‌های «مرده شریر»؛ از «ارتش تاریکی» تا «سوزاندن مرده شریر»

فیلم‌های «مرده شریر» (Evil Dead) به لطف ذات خلاق خالق مجموعه، سم ریمی، در ژانر خودشان نادر هستند. بنای فرنچایز موفق و جنجالی سم ریمی سال ۱۹۸۱ گذاشته شد؛ با فیلمی که ریمی با دوست دوران کودکی‌اش، بروس کمپل و تقریباً بدون هیچ پولی ساخت. اما به مرور «مرده شریر» از دهه‌ی هشتاد تاکنون به یکی از هیجان‌انگیزترین فرنچایزهای ژانر وحشت تبدیل شده است.

فیلم اول «مرده شریر» با ترکیب وحشت و اسلشر پا به میدان گذاشت و به یکی از بهترین فیلم‌های ترسناک تاریخ تبدیل شد. این فیلم با معرفی نکرونومیکون (معروف به کتاب مردگان)، لشکری ​​از مردگانِ درنده (Deadites) و آخرین بازمانده، اش ویلیامز (کمپل)، دنیاسازی «مرده شریر» را تثبیت کرد. «مرده شریر» همچنین چشم‌ها را به سمت سم ریمی برگرداند که به عنوان یک نویسنده/کارگردان مستقل، سبک کارگردانی پویا و رویکردی تازه به جلوه‌های ویژه به فیلمش آورد که تا سال‌ها بعد ژانر را تحت تأثیر خود قرار داد.

دو فیلم بعدی، که سه‌گانه‌ی اصلی را تشکیل می‌دهند که خود سم ریمی ساخته است، به مرور کمدی و کمدی‌تر شدند و طرفداران پروپاقرصی پیدا کردند که عاشق شیطنت‌های قهرمان نگون‌بخت داستان، اش ویلیامز بودند. این کمدی به برگ برنده‌ای تبدیل شد که فرنچایز «مرده شریر» را از دیگر فیلم‌های ژانر متمایز کرد.

«مرده شریر ۲» محصول ۱۹۸۷، با پشتوانه‌ی بودجه‌ای بسیار بیشتر، چشم‌انداز ریمی را برای فیلم‌های زامبی‌محور و اکشن گسترش داد. سپس فیلم سوم، «ارتش تاریکی» (Army of Darkness) محصول ۱۹۹۲ ثابت کرد که این مجموعه می‌تواند حتی در قالب یک کمدی فانتزی قرون وسطایی، از تغییر لحنی رادیکال جان سالم به در ببرد.

سم ریمی سرانجام از کارگردانی فیلم‌های «مرده شریر» کنار رفت و فرنچایز را به کارگردانان دیگر سپرد تا به سبک خودشان به میراثش ادای احترام کنند. پس از دو دهه سکوت در این فرنچایز، فده آلوارز، کارگردان «بیگانه: رومولوس» (Alien: Romulus)، با بازراه‌اندازی فرنچایز ریمی و ساخت فیلم «مرده شریر» در ۲۰۱۳، دوباره مجموعه را به روزهای اولیه‌ی آن بازگرداند؛ به دوران فضاسازی‌های وحشتناک‌تر و خشن‌تر، و کمدی کمرنگ‌تر. آلوارز اما فراتر از فیلم اصلی ۱۹۸۱، دهه‌ها میراث سینمای اسلشر را در دسترس داشت تا علاوه بر فیلم ریمی از آن‌ها برای بازسازی خود الهام بگیرد. آلوارز «مرده شریر» را برای دورانی جدید و سینمای ماورایی طبیعی از نو تعریف کرد. از آن زمان اتفاقی عجیب و الهام‌بخش در فرنچایز «مرده شریر» افتاده است؛ البته از سمت استودیو.

استودیو «برادران وارنر» به جای اینکه توقع داشته باشد هر فیلم تازه از همان قوانین و فرمول‌های آشنای فرنچایز پیروی کند، این مجموعه را به وسیله‌ای تبدیل کرده تا کارگردانان تازه‌نفس فرصتی داشته باشند تا با رویکردهای متمایز خودشان سراغ «مرده شریر» بروند و عملاً داستانی که را که خودشان می‌خواهند، در قالب «مرده شریر» روایت کنند.

در سال ۲۰۲۳ لی کرونین با «مرده شریر برمی‌خیزد» (Evil Dead Rise) تمرکز را به فضایی کاملاً جدید با شخصیت‌های تازه تغییر داد و آن را از اسلشر کمدی زامبی‌محور، به یک کابوس آپارتمانی کلاستروفوبیک تبدیل کرد. «سوزاندن مرده شریر» (Evil Dead Burn)، تازه‌ترین فیلم در فرنچایز «مرده شریر»، ساخته‌ی سباستین وانیچک، مردگان را به سمت دیدگاهی غیرمنتظره و تقریباً شاعرانه سوق می‌دهد که طرفداران سرسخت وحشت ماوراءالطبیعه متوجه خواهند شد از سلایق خاص کارگردان فرانسوی آن نشأت می‌گیرد.

اینکه آیا این آزادی عمل می‌تواند در بلندمدت به محبوبیت فیلم‌های «مرده شریر» کمک کند یا نه، هنوز مشخص نیست؛ اما بی‌شک پس از شش قسمت، این فرنچایز به بخشی جدایی‌ناپذیر از ژانر تبدیل شده است. در ادامه تمام فیلم‌های «مرده شریر» (و یک سریال آن) را بررسی و رتبه‌بندی می‌کنیم. تا اینجای کار که هر فیلم «مرده شریر» مورد تحسین منتقدان قرار گرفته، اما اغلب مخاطبان و منتقدان بر سر اینکه کدام فیلم بین فیلم‌های فرنچایز بیش از بقیه سرگرم‌کننده و ماندگار است، متفق‌القولند.

۷. اش در برابر مرده شریر (Ash vs. Evil Dead)

• سال انتشار: ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۸
• سازنده: سم ریمی
• بازیگران: بروس کمپل، ری سانتیاگو، دانا دِلورنزو، لوسی لاولس
• امتیاز کاربران وبسایت IMDb به سریال: ۸.۴ از ۱۰
• امتیاز وبسایت راتن تومیتوز به سریال: ۹۹ از ۱۰۰

نمی‌توان از فیلم‌های «مرده شریر» گفت و چیزی از سریال تلویزیونی آن نگفت که طی سه فصل بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۸ از شبکه‌ی Starz پخش می‌شد. «اش در برابر مرده شریر» سی سال بعد از سه‌گانه‌ی اصلی، دوباره سراغ اش ویلیامز می‌رود که فکر می‌کرد دیگر روزگار اره‌برقی دست‌گرفتنش تمام شده است. او اما می‌فهمد که دنیا هنوز به وجودش نیاز دارد تا با اره‌برقی‌اش سراغ مردگان شریر برود.

«اش در برابر مرده شریر» بروس کمپل را در نقش شخصیت نمادین خود از فیلم‌های اصلی سم ریمی بازگرداند. با اینکه این سریال بیشتر به جنبه‌های طنز فرنچایز گرایش دارد، اما در کنار طنز، خشونت را فراموش نکرده و جلوه‌های ویژه‌ی وحشتناک و خاص «مرده شریر» را حفظ و حتی به شیوه‌های غافلگیرکننده‌ای پیاده می‌کند. لی میجرز هم در نقش پدر اش در «اش در برابر مرده شریر» ظاهر شده و چه از این بهتر. ترجیح دادیم در این فهرست بیشتر بر فیلم‌ها متمرکز شویم، وگرنه سریال «اش در برابر مرده شریر» جایگاه بسیار بالاتری پیدا می‌کرد.

۶. ارتش تاریکی (Army of Darkness)

• سال اکران: ۱۹۹۳
• کارگردان: سم ریمی
• بازیگران: بروس کمپل، امبث دیویتز، مارکوس گیلبرت، ایان ابرکرومبی
• امتیاز کاربران وبسایت IMDb به فیلم: ۷.۴ از ۱۰
• امتیاز وبسایت راتن تومیتوز به فیلم: ۶۸ از ۱۰۰

مثل بسیاری از فرنچایزهای ترسناک بزرگ زمان خود، مجموعه‌ی «مرده شریر» هم همینطور که جلو می‌رفت ایده‌های مختلف را امتحان می‌کرد. آن زمان انگار هر ایده‌ای را که به ذهنتان می‌رسید در یک فیلم می‌ریختید، و وقتی که زمان نوشتن فیلم بعدی می‌رسید، از صفر شروع می‌کردید. هیچ آدم عاقلی که «مرده شریر» اصلی را دیده بود، نمی‌توانست پیش‌بینی کند که سم ریمی از آن فیلم، قرار است برسد به یک فیلم ماجراجویی قرون وسطایی با عناصر سفر در زمان. اما خب، چرا که نه؟

«ارتش تاریکی» به همین دلیل همچنان فیلم جنجالی است. این فیلم که در ابتدا «مرده قرون وسطایی» (Medieval Dead) نام داشت، داستانِ اش را دنبال می‌کند که به طرز غیرقابل توضیحی به قرون وسطی منتقل می‌شود (خوشبختانه با اره برقی) و مجبور می‌شود همان نکرونومیکونی را که او را اینقدر عذاب داده پیدا و راه بازگشت به زمان حال را پیدا کند. این فیلم جذاب و احمقانه، مرگ‌های خونینی را که طرفداران فرنچایز انتظار داشتند، به نمایش می‌گذارد، اما به طرز قابل توجهی از فیلم‌های قبلی خود عجیب‌تر است. اساسا این فیلم بود که بیست سال نام «مرده شریر» را بیش از اسلشر و وحشت، با ژانر کمدی گره زد. با تمام این اوصاف، سم ریمی استاد ساخت فیلم‌های سرگرم‌کننده است و شکی در آن نیست که تماشای «ارتش تاریکی» هم سرگرمتان می‌کند.

۵. مرده شریر برمی‌خیزد (Evil Dead Rise)

• سال اکران: ۲۰۲۳
• کارگردان: لی کرونین
• بازیگران: آلیسا سادرلند، لیلی سالیوان، گابریل اکولز، مورگان دیویس
• امتیاز کاربران وبسایت IMDb به فیلم: ۶.۵ از ۱۰
• امتیاز وبسایت راتن تومیتوز به فیلم: ۸۵ از ۱۰۰

زیاد اتفاق نمی‌افتد که یکی از بدترین فیلم‌های یک فرنچایز ترسناک، در واقع یکی از بهترین فیلم‌های ترسناک سال‌های اخیر باشد. «مرده شریر برمی‌خیزد» یا «ظهور مرده شریر» از سوی نویسنده/کارگردانش به عنوان دنباله‌ای بر سایر رویدادهای جهان «مرده شریر» توصیف شده است. فیلم، نکرونومیکون را به زیرزمین یک آپارتمان در لس‌آنجلس می‌برد؛ جایی که دو نوجوان (مورگان دیویس، گابریل اکولز) ناخواسته قدرت‌های شیطانی را آزاد می‌کنند که بر مادرشان (آلیسا سادرلند) سلطه می‌یابد. آن‌ها باید با هم با خواهر کوچکشان (نل فیشر) و خاله‌اشان/تکنسین گیتار (لیلی سالیوان) با عواقب کارشان روبرو شده و از کابوس غرق در خون و تهوع زنده بیرون بیایند. این کابوس به قدری زننده است که حتی طرفداران سینه‌چاک ژانر وحشت را هم آشفته می‌کند.

با وجود ساختار هوشمندانه و جذابش، «مرده شریر برمی‌خیزد» در مقایسه با ریبوت شگفت‌انگیز و هوشمندانه‌ی فده آلوارز در سال ۲۰۱۳ کمی توخالی به نظر می‌رسد، هرچند که به طرز تحسین‌برانگیزی احساس وحشت را تقویت کرده است. فیلم کرونین با نبوغ سه‌گانه‌ی دیوانه‌وار سم ریمی هم اصلاً قابل مقایسه نیست. با این حال، «مرده شریر برمی‌خیزد» فیلمی متفاوت در فرنچایز است که ایده‌هایش برای کشت و کشتار را به حد اعلاء می‌رساند.

۴. سوزاندن مرده شریر (Evil Dead Burn)

• سال اکران: ۲۰۲۶
• کارگردان: سباستین وانیچک
• بازیگران: سهیلا یعقوب، هانتر دوهان، لوسیان بیوکنن، تندی رایت
• امتیاز کاربران وبسایت IMDb به فیلم: ۶.۵ از ۱۰
• امتیاز وبسایت راتن تومیتوز به فیلم: ۷۱ از ۱۰۰

سباستین وانیچک، فیلمساز فرانسوی که او را با فیلم اولش، «آفت‌زده» (Infested) می‌شناسید، ورود پرقدرتی به مجموعه داشته است. او به جای آنکه به فیلم‌های «مرده شریر» به حکم متون مقدس نگاه کند، دیدگاهی کاملاً شخصی به «سوزاندن مرده شریر» آورده. در ششمین فیلم این مجموعه، آلیسِ تازه بیوه شده (سهیلا یعقوب) همراه خانواده‌ی شوهر مرحومش به دام می‌افتد و پس از حمله‌ای شیطانی، یک مراسم تشییع جنازه‌ی ناخوشایند را به میدان مبارزه‌ای برای بقا تبدیل می‌کند.

فضاسازی فیلم به طرز عجیبی آشناست، اما تقریباً هر چیز دیگری در نحوه‌ی استفاده‌ی سباستین وانیچک از دایره لغاتِ فیلم‌های «مرده شریر» جدید است. درحالی که سم ریمی به کارگردانی پویا و اکشن بی‌وقفه‌اش شناخته می‌شد، و آلوارز و کرونین به خشونت بی‌رحمانه چسبیدند، «سوزاندن مرده شریر» در داستانی عمیق‌تر و احساسی‌تر شکوفا می‌شود. کابوسِ وانیچک به آرامی و با لحنی محزون حرکت می‌کند و با خلق فضاهای سینمایی واقعی و عجیب و غریب، نه‌تنها اجازه می‌دهد فیلم نفس بکشد، که اجازه می‌دهد هق‌هق‌های بعدی حتی شدیدتر باشند. فیلمنامه گاهی به‌خاطر دنیاسازی ضعیفش پایین کشیده می‌شود، اما حتی اگر این قسمت از «مرده شریر» برایتان جذاب نباشد، بی‌شک فیلم وانیچک درهای بیشتری را برای مجموعه باز می‌کند. خلاصه، بعد از دیدن «سوزاندن مرده شریر» نمی‌توانید برای قسمت بعدی هیجانزده نباشید.

۳. مرده شریر (Evil Dead)

• سال اکران: ۲۰۱۳
• کارگردان: فده آلوارز
• بازیگران: جین لوی، شیلوه فرناندز، لو تیلور پوچی، جسیکا لوکاس، الیزابت بلک‌مور
• امتیاز کاربران وبسایت IMDb به فیلم: ۶.۵ از ۱۰
• امتیاز وبسایت راتن تومیتوز به فیلم: ۶۳ از ۱۰۰

فده آلوارز در سال ۲۰۱۳ فیلم «مرده شریر» را با همان روحیه‌ای که راب زامبی در سال ۲۰۰۷ به «هالووین» (Halloween) آورده بود، بازراه‌اندازی کرد و توانست بالانس خوبی بین لحن خشن آن و درامی درباره‌ی دوستی و اعتیاد برقرار کند. جین لوی با بازی بی‌نظیرش در نقش میا، از تصویر طنزی که پس از بازی در سریال «سابرگتوری» (Suburgatory) در ذهن بینندگان تثبیت کرده بود، فراتر رفت. میا، که با اعتیاد به هروئین دست و پنجه نرم می‌کند،‌ با دوستانش و برادرش به کلبه‌ی دورافتاده‌ای می‌روند تا میا بالاخره بر اعتیاد خود غلبه کند؛ تلاشی که بار قبلی تقریباً به مرگ او انجامیده است. با این حال، برنامه درست پیش نمی‌رود و میا در «مرده شریر» اولین کسی است که تسخیر می‌شود.

«مرده شیطانی» (۲۰۱۳) در ظاهر شباهتی به سه‌گانه‌ی اصلی ندارد؛ اما به اندازه‌ی کافی جوک‌های تند و تیز و البته اره‌برقی در فیلم وجود دارد که آن را می‌توان بازراه‌اندازی برای کل مجموعه دانست. فیلم آلوارز فیلم هوشمندانه‌ای است که با زیرکی، از وجه استعاری داستان خود استفاده می‌کند و همزمان شخصیت‌هایش را به سمت وحشت افراطی سال‌های ۲۰۱۰ سوق می‌دهد. حتی به‌خاطر صحنه‌ی بریدن زبان هم که باشد، «مرده شریر» (۲۰۱۳) ارزش دیدن دارد و فراتر از آن، این فیلم جین لوی را به عنوان یک بازیگر فیلم ترسناک خوب تثبیت می‌کند.

۲. مرده شریر (The Evil Dead)

• سال اکران: ۱۹۸۱
• کارگردان: سم ریمی
• بازیگران: بروس کمپل، الن سندوایس، ریچارد دمانینکور، بتسی بیکر
• امتیاز کاربران وبسایت IMDb به فیلم: ۷.۳ از ۱۰
• امتیاز وبسایت راتن تومیتوز به فیلم: ۸۵ از ۱۰۰

فیلم اصلی «مرده شریر» از اسطوره‌های سینمای مستقل است. سم ریمی ۲۰ ساله و دوست دوران کودکی‌اش بروس کمپل، گروهی از افراد بی‌تجربه را برای فیلمبرداری جهنمی به طبیعت وحشی تنسی بردند که در نهایت منجر به آتش زدن مبلمان کلبه‌ای شد که هم در آن فیلمبرداری و هم در آن زندگی می‌کردند. فیلمسازی کم‌بودجه‌ی آن‌ها به ساخت فیلمی انجامید که با هویت پانک آن همخوانی داشت. علاوه بر این، با پر کردن تک تک فریم‌ها با صحنه‌های خشن و زننده، فیلم نقاط ضعف خود را جبران می‌کند.

«مرده شریر» داستانی ساده دارد: گروهی از دوستان به کلبه‌ای در جنگل می‌روند، اما وقتی به طور اتفاقی به یک نوار ضبط شده از نکرونومیکون برمی‌خورند، دسته‌ای از شیاطین را آزاد می‌کنند. ریمی اما این داستان ساده را با به نمایش گذاشتن هر جلوه‌ی عملی که در آن زمان می‌توانست با بودجه‌ی ناچیز خود (قریب به ۳۷۵ هزار دلار) نشان دهد، به سطح بالاتری می‌برد. او حتی با وجود بی‌تجربگی و محدودیت‌های بودجه، با خلاقیتی فراتر از سن خود کارگردانی می‌کرد. چند فیلمساز جرأت دارند نماهایی را از دیدگاه خود شر به نمایش بگذارند؟ با وجود تمام نقص‌هایش، «مرده شریر» تمام استخوان‌بندی‌های لازم برای یک فرنچایز خوب در ژانر وحشت را داشت و توانست بنیان فیلم‌های جذابی را بگذارد که حالا که به گذشته نگاه می‌کنیم، بدون «مرده شریر» ۱۹۸۱ تحققشان ممکن نبوده است.

۱. مرده شریر ۲ (Evil Dead II)

• سال اکران: ۱۹۸۷
• کارگردان: سم ریمی
• بازیگران: بروس کمپل، سارا بری، دن هیکس، کسی وسلی
• امتیاز کاربران وبسایت IMDb به فیلم: ۷.۶ از ۱۰
• امتیاز وبسایت راتن تومیتوز به فیلم: ۸۸ از ۱۰۰

بهترین ایده‌ی تاریخ سینما احتمالاً این است: «مرده شریر» اما با بودجه‌ی درست و درمان! این دقیقاً همان چیزی است که سم ریمی و بروس کمپل با «مرده شریر ۲» ارائه دادند؛ فیلمی که مجموعه‌ی ترسناک ریمی را در بهترین نسخه‌ی آن به نمایش می‌گذارد. «مرده شریر ۲» از فرمولی مشابه فیلم قبلی خود استفاده می‌کند. داستان دوباره با مرکزیت اش ویلیامز آغاز می‌شود که در کلبه‌ای جنگلی نواری پیدا می‌کند که به معنای واقعی کلمه، جهنم راه می‌اندازد.

همه‌ی عناصر سر جای خودشان هستند: کاریزمای کمپل، حرکات خلاقانه دوربین ریمی، خون و خونریزی بی‌پایان، که حالا بدون محدودیت‌های لجستیکی، دست ریمی را باز گذاشته تا لحظات خونین‌تری رقم زده بزند. در حالی که جادوی فیلم مستقل «مرده شریر» اصلی همیشه جذاب خواهد بود، تماشای ریمی که با مجموعه‌ای کامل از ابزارهای فیلمسازی و چند سال تجربه‌ی دیگر، دیدگاه خونین خود را به واقعیت تبدیل می‌کند، لذت‌بخش است. تنها به همین دلیل، «مرده شریر ۲» اوج این مجموعه را به نمایش می‌گذارد.

منبع: IndieWire