راهنمای تماشای بارش شهابی برساوشی ۱۴۰۵؛ شبی رؤیایی با ده‌ها شهاب در آسمان

بارش شهابی برساوشی که تابستان هر سال تکرار می‌شود، شاید از آشناترین پدیده‌های نجومی باشد که با شهاب‌های سریع، درخشان و گاهی آتشین آسمان تاریک را روشن می‌کند. امسال در تابستان 1405 (2026 میلادی) شرایط بسیار مناسبی برای تماشای این پدیده‌ی نجومی فراهم شده است و در نبود نور ماه فرصتی عالی برای دیدن شهاب‌های کم‌نور وجود دارد.

بارش برساوشی امسال از اواخر تیر (اواسط جولای) آغاز شده است و تا اوایل شهریور (اواخر آگوست) ادامه دارد، اما فعالیت آن در روزهای نزدیک به نیمه‌ی آگوست به بیشترین مقدار خود می‌رسد. بهترین فرصت برای تماشای آن، نیمه‌شب تا پیش از طلوع خورشید در شب 21 به 22 مرداد (12 به 13 آگوست) است. در شرایط ایدئال و زیر یک آسمان تاریک، امکان مشاهده‌ی ده‌ها و طبق برخی منابع بیش از 100 شهاب در هر ساعت وجود دارد.

بارش شهابی برساوشی چیست؟

بارش شهابی با نام واضحش، شاید نیازی به توضیح نداشته باشد و روشن است که به هجوم انبوهی از شهاب‌ها به آسمان زمین در یک زمان کوتاه گفته می‌شود. در میان بارش‌های شهابی تکرارشونده بارش برساوشی که کانون آن در صورت فلکی برساوش قرار دارد، از مهم‌ترین رویدادهاست.

اگر مسیر شهاب‌های برساوشی را در آسمان به سمت عقب دنبال کنیم، به‌نظر می‌رسد که همه‌ی آن‌ها از نقطه‌ای در نزدیکی صورت فلکی برساوش (Perseus) خارج می‌شوند. این نقطه را کانون بارش (Radiant) می‌نامند. به همین دلیل، این بارش برساوشی نام گرفته است.

اما یک نکته‌ی مهم این است که ستاره‌های صورت فلکی برساوش منشأ واقعی شهاب‌ها نیستند. این ستاره‌ها چندین و چند سال نوری از زمین فاصله دارند، در حالی که شهاب‌های برساوشی در ارتفاع حدود 100 کیلومتری سطح زمین در جو می‌سوزند. بنابراین برساوش تنها جهت ظاهری را نشان می‌دهد که به‌نظر می‌رسد شهاب‌ها از آن‌جا خارج می‌شوند.

منشأ بارش شهابی برساوشی

بارش شهابی برساوشی هنگامی رخ می‌دهد که زمین در مدار سالانه‌ی به دور خورشید، از میان جریان ذرات و بقایای بر جای مانده از دنباله‌دار 109پی/سوییفت-تاتل (109P/Swift-Tuttle) می‌گذرد. چون این دنباله‌دار هنگام حرکت در منظومه‌ی شمسی داخلی، ذراتی از گردوغبار و مواد جامد را در مسیر مداری خود باقی گذاشته است.

در هر گذر سالانه، هنگامی که این ذرات وارد جو زمین می‌شوند، با سرعت بسیار زیاد با مولکول‌های جو برخورد می‌کنند. بدین ترتیب داغ شدن و تبخیر آن‌ها و ایجاد رگه‌های نورانی باعث می‌شود که از سطح زمین به‌صورت شهاب دیده شوند.

سرعت متوسط شهاب‌های برساوشی هنگام ورود به اتمسفر حدود 59 کیلومتر بر ثانیه است که باعث می‌شود سوختن آن‌ها در ارتفاع حدود 100 کیلومتری زمین، درخشش شدیدی ایجاد کنند.

بیشتر ذرات برساوشی بسیار کوچک‌اند و پیش از رسیدن به سطح زمین کاملا از بین می‌روند. با این حال برخی از شهاب‌های بزرگ‌تر ممکن است بسیار پرنور شوند و به‌صورت آذرگوی (Fireball) دیده شوند. چنان‌که در تاریخ 2 مرداد امسال یکی از آن‌ها در آسمان شهرهای خراسان رضوی از جمله مشهد و نیشابور مشاهده شد. اگر قطعه‌ای از این مواد بتواند از جو عبور کند و به سطح زمین برسد، یک شهاب‌سنگ (Meteorite) را شکل می‌دهد.

یکی از ویژگی‌های جذاب برساوشی‌ها، درخشان و گاهی رنگارنگ بودن شهاب‌هاست. برخی از این شهاب‌ها به دلیل ترکیبات موجود در ذرات و شرایط فیزیکی ورود آن‌ها به جو، می‌توانند رنگ‌هایی مانند سفید، زرد، سبز یا نارنجی ایجاد کنند. برساوشی‌ها همچنین می‌توانند ردهای نورانی نسبتا طولانی از خود بر جای بگذارند که برای چند لحظه یا بیشتر در آسمان باقی می‌مانند.

زمان بارش شهابی برساوشی 1405

بارش برساوشی در سال 1405 از حدود 28 تیر (17 جولای) تا 2 شهریور (24 آگوست) فعال است که با نزدیک شدن به زمان اوج، افزایش می‌یابد و سپس به سرعت افت می‌کند. باید توجه داشت، هرچند اوج واقعی بارش یک لحظه‌ی مشخص سراسری است اما برای مشاهده از روی زمین باید شب به وقت محلی را در نظر گرفت.

تاریخ‌های مهم بارش برساوشی

رویداد	تاریخ
آغاز دوره‌ی فعالیت	28 تیر 1405
افزایش محسوس فعالیت	اواسط مرداد
بهترین شب‌های رصد	شب 20، 21 و 22 مرداد
اوج بارش	شب 21 تا 22 مرداد
اوج محاسباتی	حدود 18:23 روز 22 مرداد
پایان دوره‌ی اصلی	2 شهریور

اوج بارش شهابی برساوشی

از نظر عملی، شب 21 به 22 امرداد 1405 را باید مهم‌ترین زمان برای تماشای شهاب‌های این بارش معروف به برساوشی‌ها دانست. طبق گزارش EarthSky بهترین ساعت‌های رصد، معمولاً پس از نیمه‌شب آغاز می‌شوند و با نزدیک شدن به سپیده‌دم، تعداد شهاب‌های قابل مشاهده بیشتر می‌شود.

دلیل افزایش شهاب‌ها در ساعات پیش از طلوع این است که در این زمان، نقطه‌ی کانون بارش ارتفاع بیشتری در آسمان دارد و حرکت زمین و جریان ذرات مستقیما روبه‌روی هم قرار می‌گیرد و احتمال برخورد با ذرات را افزایش می‌دهد.

تعداد شهاب قابل مشاهده در بارش امسال

استاندارد مورد استفاده برای بارش‌های شهابی تحت عنوان ZHR یا نرخ ساعتی سرسویی (Zenithal Hourly Rate) شناخته می‌شود. این معیار بیان می‌کند که اگر آسمان کاملا تاریک و صاف باشد، کانون بارش دقیقا در بالای سر قرار داشته باشد و شرایط رصد ایدئال باشد، یک ناظر چه تعداد شهاب را می‌تواند در یک ساعت ببیند.

به نوشته‌ی اسپیس، ZHR بارش شهابی برساوشی معمولا حدود 100 در نظر گرفته می‌شود. با این حال، باید توجه داشت که هر شخص در هر نقطه از زمین، 100 شهاب در ساعت نخواهد دید. در شرایط واقعی، آلودگی نوری شهرها، ساختمان‌ها، درختان، ارتفاع کانون بارش، شفافیت جو و میزان ابرناکی آسمان باعث کاهش تعداد شهاب‌های قابل مشاهده می‌شوند.

در صورت مساعد بودن شرایط، در یک مکان تاریک و مناسب، دیدن 50 تا 100 شهاب در ساعت در حوالی اوج بارش، امکان‌پذیر است. با این حال اگر امکان سفر به نقاط تاریک را ندارید، باید انتظار تعدادی بسیار کمتر، برای نمونه 5 تا 10 شهاب در ساعت را داشته باشید.

ویژگی شاخص بارش شهابی برساوشی 1405

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بارش برساوشی 2026، وضعیت بسیار مناسب ماه است. ماه نو در 12 امرداد رخ می‌دهد و بنابراین اوج بارش تقریبا هم‌زمان با ماه نو خواهد بود. در نتیجه نور ماه در آسمان شب، بسیار کم یا تقریبا ناچیز است.

اهمیت موضوع این است که نور ماه می‌تواند باعث محو شدن شهاب‌های کم‌نور در آسمان شود. در سال‌هایی که اوج یک بارش شهابی با ماه کامل یا ماه پرنور هم‌زمان شود، حتی در مکانی نسبتا تاریک نیز بخشی از شهاب‌ها قابل مشاهده نیستند. امسال اما وضعیت فرق می‌کند و نبود نور ماه، شرایط خوبی را برای تماشای تعداد شهاب‌های بیش‌تر رقم می‌زند.

به کدام قسمت آسمان نگاه کنیم؟

همان‌طور که گفته شد، جهت حرکت شهاب‌های برساوشی به گونه‌ای است که ظاهرا از نزدیکی صورت فلکی برساوش سرچشمه می‌گیرند. صورت فلکی برساوش را می‌توان در نزدیکی صورت فلکی معروف ذات‌الکرسی (Cassiopeia) پیدا کرد.

با این حال، نباید دقیقا به خود برساوش خیره شوید. شهاب‌ها می‌توانند در بخش‌های مختلف آسمان ظاهر شوند و بسیاری از آن‌ها که کمی دورتر از کانون بارش دیده می‌شوند، مسیر طولانی‌تر و چشمگیرتری دارند.

این را هم در نظر بگیرید که کانون برساوشی، در طول شب در آسمان جابه‌جا می‌شود و ارتفاع آن افزایش پیدا می‌کند. اگر از یک اپلیکیشن نجومی مانند Time and Date استفاده کنید، می‌توانید مکان دقیق برساوش و کانون بارش را متناسب با موقعیت خود پیدا کنید.

در نیمکره‌ی شمالی که وضعیت بهتری برای رصد شهاب‌های برساوشی فراهم است، صورت فلکی برساوش در ساعات پس از نیمه‌شب وضعیت رصدی مناسب‌تری پیدا می‌کند و نزدیک سپیده‌دم به ارتفاع بیشتری می‌رسد.

بنابراین بهتر است برای یک رصد مناسب، بخش تاریک‌تر آسمان را که افق بازتری دارد، انتخاب کنید. سپس دراز بکشید و به جای نگاه کردن به یک نقطه‌ی کوچک، تا حد امکان بخش بزرگی از آسمان را در میدان دید خود قرار دهید.

بهترین مکان تماشای بارش شهابی برساوشی

مهم‌ترین عامل برای رصد موفق، پیدا کردن مکانی با آلودگی نوری کم است. اگر در شهر زندگی می‌کنید، به دلیل نور چراغ‌های خیابان، ساختمان‌ها و تابلوهای تبلیغاتی، تعداد زیادی از شهاب‌های کم‌نور را نخواهید دید. اما رفتن به مناطق روستایی، پارک‌های دور از مرکز شهر، ارتفاعات یا مناطق دارای آسمان تاریک، به‌ویژه همراه تورهای اختصاصی بارش برساوشی، می‌تواند تفاوت بسیار زیادی در تجربه‌ی رصدی‌تان ایجاد کند.

بهترین محل رصد باید چنین ویژگی‌هایی داشته باشد:

• از چراغ‌های شهر دور باشد.
• افق نسبتا باز داشته باشد.
• درختان و ساختمان‌های بلند بخش زیادی از آسمان را نپوشانند.
• آسمان صاف و بدون ابر باشد.
• امکان دراز کشیدن یا نشستن راحت برای مدت طولانی باشد.
• نور مستقیم چراغ‌ها در میدان دید قرار نگیرد.

با این حال اگر امکان خروج از شهر را ندارید، حتی داخل شهر هم می‌توانید چند شهاب پرنور را ببینید. کافی است تا حد امکان از نور مستقیم دور شوید و به بخش تاریک‌تر آسمان نگاه کنید.

عکاسی از بارش شهابی برساوشی 1405

شهاب‌های برساوشی یکی از سوژه‌های محبوب عکاسی نجومی هستند. برای عکاسی از این رویداد نجومی بهتر است از دوربینی استفاده کنید که امکان تنظیم دستی فوکوس، سرعت شاتر و ISO را داشته باشد. یک لنز واید هم به دلیل میدان دید گسترده برای این کار مناسب است. همچنین دقت کنید که برای ثبت شهاب‌ها، لازم نیست کانون بارش دقیقا در مرکز تصویر باشد.

مراحل کلی عکاسی عبارت‌اند از:

1. دوربین را روی سه‌پایه‌ی محکم قرار دهید.
2. فوکوس را روی بی‌نهایت تنظیم کنید.
3. از یک لنز با میدان دید نسبتا واید استفاده کنید.
4. دوربین را به سمت بخش تاریک آسمان قرار دهید.
5. نوردهی‌های متوالی انجام دهید.
6. از تایمر یا intervalometer استفاده کنید تا لرزش دوربین کاهش یابد.
7. صبر داشته باشید؛ ممکن است بسیاری از فریم‌ها شهابی نداشته باشند.
8. در صورت امکان، منظره‌ی زمینی را نیز در کادر قرار دهید تا تصویر جذاب‌تر شود.

دیگر رویدادهای نجومی هم‌زمان با بارش برساوشی 1405

سال 2026 از این نظر برای علاقه‌مندان به آسمان شب سال خاصی است که 21 مرداد علاوه بر نزدیک شدن به اوج بارش برساوشی، یک خورشیدگرفتگی هم رخ می‌دهد.

این خورشیدگرفتگی کلی در مسیر محدودی قابل مشاهده خواهد بود که شامل بخش‌هایی از اروپا می‌شود اما در ایران دیده نخواهد شد. بنابراین در جاهایی مانند ایران، برای تماشای آن باید از پایگاه‌های آنلاین پخش زنده کمک گرفت. با این حال برای تماشای مستقیم حتما باید از فیلتر یا عینک استاندارد خورشیدگرفتگی استفاده کرد.

علاوه بر این در تابستان 2026 یک چیدمان نسبتا مناسب از سیارات نیز در آسمان صبحگاهی دیده می‌شود که می‌تواند به برنامه‌ی تماشای بارش شهابی جذابیتی دوچندان بدهد. در این هنگام، سیارات مشتری، عطارد، مریخ، اورانوس، زحل و نپتون در آسمان پیش از طلوع خورشید در یک نوار کلی از دایرهالبروج قابل مشاهده خواهند بود و هم‌نشینی زیبایی را رقم می‌زنند. در همین حال سیاره‌ی ناهید شامگاهی است و پیش از غروب خورشید دیده می‌شود.

آنچه از بارش شهابی برساوشی 1405 انتظار داریم

بارش شهابی برساوشی 1405 در شب‌های 21 و 22 امرداد به اوج خود می‌رسد و بهترین فرصت برای رصد آن فراهم می‌شود. در این شب‌ها نور ماه هم در آسمان وجود ندارد و بدین ترتیب امکان تماشای شمار زیادی از شهاب‌ها را خواهید داشت. حتی اگر خوش‌شانس باشید، ممکن است آذرگوی هم مشاهده کنید که اگر اطراف شهرها باشد با وجود آلودگی نوری هم قابل مشاهده است.

اما برای رصد کامل این بارش شهابی باید در شب‌های اوج بارش، به‌ویژه شامگاه 21 و بامداد 22 امرداد به منطقه‌ای دور از نورهای شدید بروید، روی زمین دراز بکشید و محدوده‌ی وسیعی از آسمان را زیر نظر بگیرید تا شاهد آتش‌بازی آسمان با رنگ‌های متنوع باشید.

عکس کاور: یک آذرگوی در بارش شهابی برساوشی 2018
Credit: Zhengye Tang

پرسش‌های متداول درباره‌ی بارش شهابی برساوشی 1405

آیا 1405 بهترین سال برای دیدن شهاب‌های برساوشی است؟

از نظر شرایط نوری، سال 2026 یا 1405 خورشیدی، یکی از سال‌های بسیار مطلوب برای رصد این بارش است چون ماه نو در حوالی اوج بارش واقع می‌شود. در نتیجه امسال آسمان شب بسیار تاریک‌تر خواهد بود و شانس بیشتری برای دیدن شهاب‌های کم‌نور وجود دارد.

در بارش شهابی برساوشی 1405 چند شهاب دیده می‌شود؟

ZHR این بارش 100 برآورد شده است که در بهترین حالت و زیر آسمانی تاریک خواهد بود. هرچند کیفیت واقعی مشاهده به عواملی مانند ابری بودن آسمان، آلودگی نوری، شفافیت جو و محل رصد بستگی دارد. بنابراین حتی هیچ تضمینی برای مشاهده‌ی تعداد مشخصی شهاب وجود ندارد.

آیا برای دیدن شهاب‌ها باید به صورت فلکی برساوش نگاه کرد؟

خیر. صورت فلکی برساوش کانون بارش است؛ یعنی جایی که به‌نظر می‌رسد شهاب‌ها از آن خارج می‌شوند اما برای دیدن شهاب‌ها بهتر است اطراف این صورت فلکی را در زمانی که از افق فاصله گرفته است و تاریکی بیشتری دارد زیر نظر گرفت. شهاب‌ها ممکن است در هر قسمتی از آسمان دیده شوند.